Ik wil hier in veel meer detail uitleggen hoe persoonlijkheidsproblemen of -stoornissen worden gemeten binnen de psychologie. Hierbij wil ik vooral gebruik maken van het Alternatieve Model voor Persoonlijkheidsstoornissen (AMPS) van het psychiatrische handboek DSM-5. Dit model zal zeer waarschijnlijk in de nabije toekomst vooral gebruikt gaan worden in de nieuwe DSM.
Dit alternatieve model gebruikt zowel de classificatie-vorm van de DSM-5 (=het in hokjes opdelen van klachten) als ook de meer dimensionele benadering van persoonlijkheidsstoornissen. Dat betekent dat er meer oog is voor een glijdende schaal van persoonlijkheidsproblematiek: van minder ernstig naar zeer ernstig. Daarmee doet het meer recht aan de werkelijkheid omdat onze hersenen ook niet op een zwart/wit manier werken. Daarover dus meer hieronder.
Allereerst is het belangrijk te weten dat Persoonlijkheid een ingewikkelde optelsom is van je Zelf (beeld) bestaande uit diepliggende basis-ideeën over jeZelf, de Ander en de Wereld, van je Emoties (de 7 basisemoties), en van je Gedrag. Zie hiervoor ook Persoonlijkheid: wat is het precies? voor een korte introductie.
Om Persoonlijkheid te kunnen meten worden zowel vragenlijsten (tests) gebruikt als ook gestructureerde interviews en observaties.
Allereerst wordt hiermee bepaald hoe ERNSTIG een persoonlijkheid afwijkingen kent. Afwijkingen zijn altijd relatief: ten opzichte van de gestelde NORM. Die norm wordt dan bepaald door te onderzoeken hoe de Persoonlijkheid van 'gezonde' mensen eruit ziet. Hiervoor is dan een grote groep 'gezonde' mensen nodig die met vragenlijsten en/of interviews onderzocht zijn.
Het probleem is hier natuurlijk: wát is hier de definitie van 'gezond'? Dat weet men binnen de psychologie niet precies en dus gebruikt men theoretische fundamenten. Met andere woorden: men stelt gewoonweg een definitie op (=een assumptie) dat bepaalde kenmerken vallen onder de definitie 'gezond'. Deze definitie is natuurlijk én gebaseerd op een theoretisch model én op vele waarnemingen en eerdere tests die men bij mensen in de loop der jaren gedaan heeft.
Je kunt op basis van de AMPS en het onderliggende theoretische model (onder meer BIG FIVE theorie van persoonlijkheid én het Kernberg model én het meer cognitieve model van A. Beck) een definitie geven van wat een Gezonde Persoonlijkheid in hoofdlijnen is. Laat ik daar voor alle duidelijkheid mee beginnen.
De kern van een Persoonlijkheid is in feite vooral cognitief: allerlei gedachten (=cognities) die iets zeggen over hoe jij denkt over Je Zelf, de Ander en de Wereld om je heen. Dat zijn meestal onbewuste (=diep in je langetermijngeheugen) liggende ideeën waar je je meestal niet heel goed bewust van bent. Deze kern noemen we het (autobiografische) Zelf. Dit Zelf is dus overwegend onbewust. Het bewuste stuk is in feite ons Zelfbeeld, datgene waar we ons wél bewust van zijn. Dit Zelfbeeld hoeft dus niet één op één hetzelfde te zijn als ons werkelijke Zelf omdat we ons Zelf lang niet altijd bewust helemaal kennen.
Bijvoorbeeld als je een verwrongen idealistisch beeld over je Zelf hebt: denkend dat je heel goed in dingen bent, maar de realiteit dan is dat dat echt niet zo is.
Het Zelf wordt binnen de AMPS (Alternatieve Model voor PersoonlijkheidsStoornissen) gezien als bestaande uit 4 dimensies die slaan op het Zelf (=zelf-functioneren) en op de interacties van het Zelf met anderen (=interpersoonlijk functioneren):
Zelf-Identiteit: een stabiel gevoel van eigenwaarde met een realistisch zelfbeeld, onafhankelijk en bestand tegen druk van anderen.
Zelf-Sturing: het vermogen redelijke, samenhangende en betekenisvolle doelen in het leven te stellen en te verwezenlijken.
Empathie: het vermogen om begrip en waardering te hebben voor andermans ervaringen, ideeën en motieven.
Intimiteit: het vermogen om voldoende diepe en duurzame verbondenheid te kunnen voelen en hebben met andere levende wezens.
Indien alle 4 gebieden ruim voldoende zijn kan je spreken van een gezonde persoonlijkheid.
In schematherapie wordt bijvoorbeeld de term gebruikt 'Gezonde Volwassene' die de volgende kenmerken heeft. Als je goed leest, zie je dezelfde kenmerken terug in het AMPS model over het Zelf:
Een Gezonde Volwassene:
1. heeft grip op zichzelf en eigen emoties
2. is oké met zichzelf
3. is autonoom en/of onafhankelijk
4. is in contact met anderen
5. heeft zelfcompassie
6. heeft kracht (emotioneel)
7. kan relativeren
8. kan emoties reguleren/beheersen
9. is empathisch
10. luistert naar eigen en andermans behoeften
11. zorgt voor voldoende beweging en heeft een gezonde leefstijl
Eigenheid/begrenzing:
Hierbij weet je goed wat je Zelf is: deze heeft duidelijke grenzen en een eigenheid. Je weet goed wie je bent, wat je wilt, bent je heel bewust van je eigen wensen en doelen. Ook onder druk van anderen weet je dit Zelf te behouden en vermeng je jouw ideeën niet teveel met die van anderen. Je stelt je dus niet té afhankelijk van de ander op, gaat niet té veel mee met de wensen van de ander, maar je hebt duidelijk je eigen wensen en kan dit ook goed bespreken en onderhandelen met die ander. Dus zonder dat je teveel van jouw wensen opgeeft, zonder dat je teveel geeft aan de ander ten koste van je eigen behoeften en wensen. Je staat als het ware best onafhankelijk van de ander, bent daarin heel eigen en autonoom. Zónder ook maar de verbinding te verbreken met diezelfde ander. Je staat dus stabiel en goed in contact.
Voorbeelden zijn:
- je hebt je eigen stijl qua spreken, kleding, gedrag. Iedereen herkent jou heel duidelijk als uniek, iets eigens. Je hebt geen overdreven voorkeur voor bepaalde beroemde/bekende mensen, je wilt niet overdreven zijn zoals zij, maar je bent heel tevreden met wie jij bent.
- als jou wordt gevraagd wie jij bent kun je heel snel en uitgebreid vertellen welke mooie eigenschappen jij hebt, en hoe deze toch anders zijn dan van andere mensen. Je bent duidelijk geen gemiddeld persoon die meewaait met de heersende mode of mening. Je hebt ook een afkeer van het volgen van Youtubers of Tiktokkers omdat je graag je eigen mening hebt en kritisch (wetenschappelijk) kan denken.
- in een liefdesrelatie ben jij zorgzaam maar jij laat ook altijd duidelijk merken wat jij graag wilt. Je durft en kunt jouw wensen goed bespreken met je partner, ook al vindt hij/zij dat minder leuk. Je legt je wensen nooit op, maar je wilt wel graag dat ze aangehoord worden en dat kun je ook goed duidelijk maken op een vriendelijke manier.
- onder sociale druk heb je heel goed door wat de emoties en problemen zijn van de ander en wat jouw eigen emoties zijn. Je vermengt deze niet met die van een ander zodat je rustig kan blijven als de ander heel emotioneel wordt. Dit kun je ook duidelijk uitleggen aan de ander: wat zijn jouw ideeën en jouw emoties, in tegenstelling tot de emoties van de ander.
- als de ander zijn of haar zorgen duidelijk maakt aan jou, neem je ze niet over omdat je heel goed weet dat het zijn/haar zorgen zijn. Wel ben je meevoelend, begripvol en respecteer je deze zorgen maar je raakt er niet door van slag. Hierdoor kun je heel goed jouw mening en adviezen aangeven zonder de ander het gevoel te geven niet aangehoord te worden. Met andere woorden: je verliest je niet in de ander.
- je kunt heel goed bij jezelf blijven, ook onder sociale druk. Je laat je zelden of nooit verleiden door groepsdruk om dingen te doen waar je je echt niet prettig bij voelt. Natuurlijk kun je wel eens uit je 'comfortzone' stappen onder groepsdruk, maar dan is het niet zo dat je je daarna heel naar of vervelend voelt.
- je kunt heel goed emotioneel stabiel blijven, zelfs onder hoge spanning herken je nog altijd en voel je je ook nog steeds jezelf zoals je in feite altijd wel bent. Het komt eigenlijk niet voor dat je je heel leeg voelt of niet meer jezelf, noch in rust, noch onder (sociale) druk.
Eigenwaarde/Zelfwaardering:
- je waardeert jezelf vrijwel altijd, hebt een constant positief beeld over jezelf zónder hierin te overdrijven of onrealistisch te zijn. Je weet heel goed wat je kunt maar ook wat je niet kunt. Nergens voel je de behoefte om jezelf beter voor te doen dan je bent, op te scheppen of stoer te doen. Je bent bescheiden, vriendelijk, wetende dat je goed bent zoals je bent.
- je hebt niet per sé goedkeuring van anderen nodig, je weet diep van binnen dat je bijzonder bent en toch ook weer heel gewoon. Maar wel dat je goed bent in bepaalde dingen, in andere dingen simpelweg minder maar je bent daar helemaal tevreden over.
- doordat je goed weet wat jij waard bent voor jezelf en anderen, kun jij kritiek ook heel goed aan. Je weet en voelt wanneer kritiek vooral het probleem van de ander is, maar ook erken je goede kritiek als deze een kern van waarheid heeft. Je bent dan ook bereid om dit direct toe te geven en te erkennen dat ook jij slechts een mens bent die in staat is nog veel te leren.
- in sociale interacties wordt je zelden of nooit van je stuk gebracht door wat anderen zeggen. Je voelt eigenlijk nooit irritatie op kritiek, wetende dat je je eigen zwakheden hebt, maar ook je sterktes. Nergens voel je de behoefte om jezelf te verdedigen. Waarom zou je ook? Er is simpelweg niets te verdedigen: je bent helemaal tevreden met jezelf, in de meeste opzichten. Of je nu een spel wint of verliest, of je nu iets goeds of iets verkeerds gedaan hebt op je werk, je weet heel goed dat je ervan kan leren maar je waardeert jezelf zoals je bent.
Emoties en beheersing ervan:
- je herkent en accepteert al je emoties, hoe sterk ze ook zijn. Je voelt heel goed aan welke basisemoties je hebt: verdriet, angst of boosheid. Je schrikt er niet van, blijft jezelf, kalm en rustig. Wetende dat jouw emoties leidende signalen zijn die aangeven dat je iets moet doorwerken of iets moet veranderen. Maar ze mogen er altijd zijn, je raakt er niet van slag van, wetende dat zij ook weer weggaan en kunnen verminderen.
- je hebt zelden emotie-wisselingen die je tot last zijn: over het algemeen ben je heel stabiel met emoties. Hierbij voel je je meestal ook rustig, vrolijk of zelfs blij om kleine dingen.
- je hebt zelden last van schaamte, schuld, boosheid, wanhoop of paniek. En als je er al eens last van hebt, weet je heel goed waar het vandaag komt en je weet ook wat je kan doen om ze te verminderen.
Relatie met je Zelfbeeld
Bovenstaande klinkt als een heel stabiel Zelf. Binnen het Zelfbeeldmodel (zie Zelfbeeldmodel) betekent dit dat de 4 zelfbeeldduiveltjes in jouw Zelf heel klein zijn, je hebt ze heel goed onder controle. Zelden worden ze getriggerd of groter en als dat zo is weet je waar dat vandaan komt én kun je ze ook met gemak terugduwen naar waar ze thuis horen.
Het Machteloos-duiveltje komt zelden bij je op omdat je in de meeste gevallen heel goed weet en voelt dat je nooit Machteloos bent. Je weet meestal wat je kan doen om je niet machteloos te voelen.
Het Waardeloos-duiveltje komt ook bijna nooit bij je boven: je weet drommels goed wat je waard bent voor jezelf maar zeker ook voor anderen om je heen. Je kent al je positieve en negatieve eigenschappen. Je weet ook wanneer ze aanwezig zijn en wat je er aan kan doen om met name de negatieve eigenschappen te verminderen.
Het Schuldig-duiveltje is al helemaal zeldzaam bij jezelf: zelden of nooit doe je namelijk intentioneel foute dingen, dus van schuld is vrijwel nooit meer sprake. Je bent heel Zen, handelt vrijwel altijd intuïtief op een goede, ethische manier, zodat het Schuldig-duiveltje geen kans heeft om getriggerd te worden. En áls je dan eens een fout maakt, erken je deze ook snel en kun je acties in gang zetten om berouw te tonen en ervoor te zorgen dat dit niet meer gaat gebeuren. Je leert van je fouten.
Het In Gevaar duiveltje: doordat je kalm, rustig en goed nadenkt over je keuzes kom je zelden in situaties die gevaarlijk zijn. Maar mocht dat wel zo zijn, dan weet je ook kalm te blijven en snel de juiste keuzes te maken om je gevaar zoveel mogelijk te verminderen.
Kortom: doordat je deze duiveltjes zo klein kan houden, ben je over het algemeen heel Zen: kalm, emotioneel stabiel, maar ook vooral vriendelijk, zorgzaam, wijs, en heb je een sterke uitstraling. Mensen om je heen voelen deze innerlijke rust ook en vinden het prettig om met je om te gaan. Vooral de opgewektheid, je vrolijkheid en drive en joie de vivre valt bij jou op.
Doelen stellen
Je bent in staat realistische doelen te stellen die op korte of langere termijn redelijk tot goed haalbaar zijn. Hierbij ken je jouw beperkingen maar zeker ook je sterktes. Bij het opstellen van deze doelen ga je vooral uit van wat jíj wilt en niet wat anderen van je verwachten. Bovendien ben je goed in het focussen op de doelen en je stelt een haalbaar stappenplan op zodat je zeker weet dat je je doelen kan behalen, op termijn.
Persoonlijke maatstaven /moreel kompas
Je hanteert eigen persoonlijke maatstaven (ook wel: leefregels) waarlangs je je gedrag altijd beoordeelt. Met andere woorden: je werkt vanuit bepaalde realistische normen en waarden die jouw gedrag richting geven.
Een voorbeeld: vanuit je geweten weet je dat je mensen moet helpen en dat kan in allerlei vormen: betaald of vrijwilligerswerk, in de hobby-sfeer. Dit doen geeft jou een gevoel van tevredenheid en voldoening. Je weet en voelt dat je iets wel of niet moet doen, gewoon omdat dat goed of verkeerd voelt. Je weet en voelt heel goed wat jouw plaats is in de samenleving, bent daar tevreden over en niet jaloers op anderen. Je weet vooral dat je moet uitgaan van je eigen normen en waarden, zonder die van anderen te schaden.
Zelfreflectie
Je hebt het vermogen naar jezelf te kijken, naar je eigen emoties/gevoelens, naar je gedachten en naar je eigen gedrag, je eigen verantwoordelijkheden en ook naar de gevolgen van je gedrag. Je leert van je fouten en erkent dat je constant lerende bent. Bij fouten maken kijk je heel realistisch naar jezelf, waar jij fout bent geweest en je geeft anderen niet overmatig de schuld van jouw falen.
Je kan heel goed zien welke sterktes en zwaktes je hebt, raakt daar niet van in paniek maar je wilt graag jezelf verbeteren op een realistische, niet gedwongen manier. Je beseft dat dit leren met vallen en opstaan hoort bij het leven.
Je bent in staat om je eigen emoties te zien, te voelen, en hierin ook bewust te worden van je gedachtengangen erbij. Hierdoor weet je meestal wel waarom je je op een bepaalde manier voelt; je wordt er zelden of nooit door overvallen. Daardoor blijf je altijd relatief rustig bij tegenslagen en kun je alles goed aanvoelen en plaatsen. Er is een mooie balans tussen intuïtief aanvoelen en verstandelijk beredeneren.
Begrip voor de ander
Je bent in staat om andermans ideeën, ervaringen, gevoelens en motieven voldoende te begrijpen, ook al hoef je het er niet mee eens te zijn. Je kunt je dus wel inleven in andermans belevingswereld, als dat noodzakelijk is. Hierdoor kun je ook goed bepalen of je het er wel of niet mee eens wilt/kunt zijn.
Je wordt niet gauw verrast door wat anderen ervaren of denken, vaak zie je dit al goed als je met hen een gesprek hebt. Vrijwel altijd kun je ze goed volgen en begrijpen en dat blijkt ook uit de complimenten die je van anderen hierover krijgt.
Perspectieven innemen
Je kunt andere gezichtspunten goed onderzoeken en begrijpen. Je begrijpt ook dat het lang niet altijd nodig is of zelfs gebeurt, dat jouw mening hetzelfde is als dat van een ander. Desondanks kun je andermans gezichtspunt meestal goed volgen en begrijpen. Ook al ben je het er niet mee eens en kun je daar zonder ruzie mee omgaan. Ook is het voor jou mogelijk om soms toch meer het perspectief, de manier van kijken van die ander, deels of helemaal over te nemen. Zeker als je daar van die ander goede redenen voor krijgt. Met andere woorden: je houdt niet koste wat het kost altijd vast aan je eigen mening of gezichtspunt.
Impact op anderen
Je bent je er goed bewust van welke impact/indruk jij maakt op andere mensen. Je ziet snel of mensen door jouw opmerkingen of gedrag al dan niet emotioneel geraakt zijn en hebt daar voldoende begrip voor. Ook kun je duidelijk maken dat het je spijt, mocht je iemand onverhoopt ernstig gekwetst hebben.
Met andere woorden: je bent zelden of nooit verrast als anderen duidelijk maken dat je hen gekwetst of geraakt hebt met wat je zegt of hebt gedaan. Vaak begrijp en zie je dat meteen.
Verbondenheid
Je kunt meerdere langdurige relaties hebben, zowel privé als in je werkende leven zonder dat dit tot grote problemen leidt. Mensen om je heen zijn blij met jou en voelen zich veilig, vertrouwd en gehoord door jou.
Anderen zeggen ook regelmatig dat je duidelijk betrokken bij hen bent, ze voelen totaal geen afstandelijkheid en er is duidelijk sprake van een diepere, naar tevredenheid verlopende relatie. Zelf voel je dat ook precies zo.
Nabijheid
Je kunt genieten van een wederkerige, gelijkwaardige en intieme relatie met een ander of anderen. Intiem wil hier zeggen zowel lichamelijk (sexualiteit) maar zeker ook meer emotioneel waarbij je eigen diepere gevoelens en zwakheden kan delen met een ander (en andersom). Je verlangt ook naar een dergelijke relatie en kan deze ook op langere termijn handhaven. Zelfs als er meningsverschillen zijn, komt deze relatie qua nabijheid relatief snel en altijd weer terug, zonder verlies van de intensiteit van deze nabijheid.
Je hebt er geen probleem mee om helemaal jezelf te zijn in een intieme relatie, en andersom. Je voelt nergens dat je je moet inspannen om je te veel aan te passen aan de ander. Je vrijheid wordt door de ander niet beperkt en dat is andersom ook zo.
Wederkerigheid
Je streeft naar samenwerking in een relatie, of deze nu privé is of op het werk. Je vindt het fijn dat zowel jij als de ander het meeste uit zichzelf haalt in jullie relatie tot elkaar. Je merkt heel duidelijk dat je elkaar kunt stimuleren het beste van elkaar boven te halen. Nergens is de samenwerking uit balans: niet geheel op je eigen wensen gericht maar op gezamenlijke doelen en elkaar's geluk en tevredenheid.
Aan de hand van de LPFS - SR vragenlijst kun je dit gaan meten: hoe ERNSTIG is je persoonlijkheidsfunctioneren al dan niet aangetast.
Daarnaast volgt een uitgebreid gestructureerd interview waar ik een voorstander ben van de STIP-5.1 (=semi-gestructureerd interview voor Persoonlijkheidsfunctioneren) omdat deze zeer nauwkeurig in staat is de gevonden gegevens van de LPFS-vragenlijst te bevestigen.
Na het vaststellen van de Ernst van een persoonlijkheidsprobleem, wordt de aard, het type persoonlijkheid vastgesteld met behulp van andere vragenlijsten zoals b.v. de PBQ160, YSQ3 en vooral de PID-5.
Van welk type persoonlijkheidsstoornis er precies sprake is, wordt bepaald door onderzoek naar de onderliggende cognities/ideeën van iemand. Dat gebeurt vaak door persoonlijkheidsvragenlijsten zoals bijvoorbeeld de PBQ160, YSQ3 en vooral de PID-5. Maar ook b.v. door de MMPI, NKPV. Verder zijn er ook hier (semi)gestructureerde interview-vragenlijsten zoals b.v. de SCID-5P.
In bovenstaande heb ik uitgelegd hoe in de psychologie met het nieuwe Alternatieve Model voor Persoonlijkheidsstoornissen (AMPS) wordt gewerkt:
1. Allereerst wordt met de LPFS -Zelfrapportage het niveau van persoonlijkheidsfunctioneren gemeten. Hier wordt dan de ERNST van een persoonlijkheidsstoornis vastgesteld.
2. Vervolgens moet dat nog verder bevestigd worden door een semi-gestructureerd interview, zoals b.v. met de STIP-5.1.
3. Ten derde wordt het TYPE persoonlijkheidsproblematiek vastgesteld door middel van meerdere vragenlijsten zoals de PBQ160, YSQ3 en vooral de PID5. Hier worden vooral onderbewuste gedachtengangen opgespoord die de kern van een persoonlijkheid kunnen meten.
4. Ten vierde wordt geprobeerd dit ook weer te bevestigen door semi-gestructureerde interviews met mensen die de cliënt heel goed kennen. Daarnaast kunnen er ook in gesprekken uitgebreide observaties gedaan worden.
5. Een belangrijke doelstelling van het vaststellen van de Persoonlijkheid van iemand is, om met name zwaktes op te sporen en te bekijken of deze verbeterd kunnen worden. Uiteindelijke doelstelling is natuurlijk om iemand's emotioneel welbevinden te verbeteren.
I will not take any responsibility for how the information on this website will affect you. It always remains your responsibility to handle all information with care and in case of medical or mental problems you should ALWAYS consult a professional in your neighbourhood!
Ik neem geen enkele verantwoordelijkheid voor hoe de informatie op deze site u zal beïnvloeden. Het blijft altijd uw verantwoordelijkheid om al deze informatie zorgvuldig te bekijken. In het geval van lichamelijke en/of mentale problemen dient u ALTIJD een professional in uw directe omgeving te waarschuwen!